عبداللهخان ملکیار
در تاریخ معاصر افغانستان، عبداللهخان ملکیار بهعنوان یکی از برجستهترین رجال اصلاحطلب و خدمتگزار کشور شناخته میشود. نام او با خدمت، نظم، عمران و آبادانی گره خورده است. در دوران سلطنت محمدظاهرشاه، زمانی که کشور در مسیر نوسازی و گسترش ساختارهای اداری قرار داشت، ملکیار با درک عمیق از نیازهای اجتماعی و فرهنگی مردم هرات، برنامههای گستردهای در زمینههای عمران، فرهنگ، آموزش و هنر به اجرا گذاشت. او نه تنها یک والی مدبر و مدیر لایق بود، ملکیار باور داشت که توسعه فرهنگی باید همپای پیشرفت اقتصادی و عمرانی پیش برود، از همینرو توجه ویژهای به آموزش، ترویج هنر، و رشد ذوق زیباییشناسی در میان مردم داشت. او با درایت و آیندهنگری، تلاش کرد تا هرات را به یکی از الگوهای پیشرفت شهری در افغانستان آن دوران تبدیل کند.بلکه شخصیتی فرهنگی، وطندوست و آیندهنگر محسوب میشد که در مدت مأموریت خود روح تازهای در کالبد شهر تاریخی هرات دمید.
زندگی و دوران کاری عبداللهخان ملکیار
دربارهٔ زندگی شخصی عبداللهخان ملکیار اطلاعات محدودی در دست است، اما جایگاه او در میان والیان باکفایت افغانستان انکارناپذیر است. وی در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی کشور، زمانی که اصلاحات اجتماعی و سیاسی در سراسر افغانستان آغاز شده بود، مسئولیت ولایت هرات را برعهده گرفت. دولت مرکزی در آن زمان سیاست تمرکز قدرت و ایجاد نظم اداری را دنبال میکرد، و ملکیار با مهارت و تدبیر توانست از این سیاست در جهت پیشرفت محلی و رضایت عمومی بهره گیرد.
در دوران مأموریت او، هرات به شهری آرام، پویا و در مسیر تحول بدل شد. ملکیار با ایجاد توازن میان سنتهای دیرینه و مدرنیتهٔ نوظهور، توانست پایههای رشد پایدار را در این ولایت استوار کند. او ضمن پاسداری از میراث تاریخی و فرهنگی هرات، زمینهٔ گسترش زیرساختهای شهری، آموزش عمومی و فعالیتهای هنری را فراهم ساخت. دوران او را میتوان یکی از دورههای شکوفایی هرات در قرن بیستم دانست، دورانی که سیاست خردمندانه، اخلاق اداری و عشق به وطن در مدیریت محلی معنا پیدا کرد.
فعالیتها و خدمات در عمران هرات
یکی از مهمترین اقدامات ملکیار، بازسازی و نوسازی مسجد جامع هرات بود؛ بنایی که نماد تاریخ و ایمان مردم این شهر به شمار میرفت. او با درایت و پشتکار، پروژهای گسترده برای مرمت این بنای تاریخی به راه انداخت. صحنها، منارهها و ایوانهای مسجد با دقت بازسازی شدند و کاشیکاریهای زیبا به دست هنرمندان محلی انجام گرفت.
در کنار بازسازی بناهای مذهبی، عبداللهخان ملکیار برنامههای گستردهای برای توسعهٔ شهری داشت. احداث جادههای جدید، ساماندهی کوچهها، ساخت فضاهای سبز، ایجاد باغها و پارکها از جمله دستاوردهای او بود. یکی از پارکهای معروف هرات که امروز نیز نام او را بر خود دارد، یادگار همین دوران خدمت اوست.
ملکیار همچنین در بازسازی بناهای تاریخی دیگر چون آرامگاههای سلاطین تیموری و بناهای فرهنگی هرات نقش فعال داشت. او باور داشت که حفظ میراث گذشته، پایهٔ استواری برای پیشرفت آینده است.
توجه به فرهنگ، هنر و سینمای هرات
از برجستهترین ابعاد مدیریت عبداللهخان ملکیار، توجه ویژهاش به فرهنگ و هنر بود. او از نخستین والیانی بود که به ضرورت گسترش فضاهای فرهنگی در هرات پی برد. در زمان او، فعالیتهای هنری در قالب نمایش، موسیقی و ادبیات رونق گرفت و فضای شهر رنگ و بوی فرهنگی به خود گرفت.
یکی از اقدامات چشمگیر ملکیار در این حوزه، حمایت از تأسیس و گسترش سینمای هرات بود. در دههٔ۰۲۳۱ و ۰۳۳۱ خورشیدی، سینما به عنوان یکی از نمادهای مدرنیتۀ فرهنگی در افغانستان شناخته میشد. عبداللهخان ملکیار با درک اهمیت سینما در آگاهی و آموزش عمومی، زمینهٔ ایجاد سالنهای نمایش فیلم در هرات را فراهم کرد.
او با همکاری ادارهٔ معارف و شهرداری وقت، اجازهٔ فعالیت رسمی به نخستین سالن سینمای شهری داد تا مردم بتوانند از فیلمهای آموزشی و فرهنگی استفاده کنند. در آن دوران، نمایش فیلم نه فقط جنبهٔ سرگرمی، بلکه هدفی آموزشی و فرهنگی داشت؛ موضوعاتی چون سوادآموزی، بهداشت، کشاورزی و تمدن جدید از طریق فیلمها به مردم معرفی میشدند.
ملکیار معتقد بود که فرهنگ و هنر، ابزار پیوند میان مردم و دولت است و باید از آن برای گسترش دانش و وحدت اجتماعی بهره گرفت. حمایت او از سینما، موسیقی محلی و فعالیتهای فرهنگی موجب شد تا هرات در دهههای بعد، به عنوان یکی از مراکز هنری و فرهنگی برجستهٔ افغانستان شناخته شود.
نقش عبداللهخان ملکیار در تاریخ معاصر
دوران ولایت ملکیار را میتوان یکی از درخشانترین دورههای تاریخی هرات در قرن بیستم دانست. او در شرایطی دشوار، میان مردم و دولت پلی از اعتماد و همکاری ساخت. سیاستهای او در زمینهٔ عمران، فرهنگ و عدالت اداری باعث شد تا چهرهٔ هرات متحول گردد.
ملکیار به عدالت اجتماعی باور داشت و همواره در گفتار و رفتار، بر اصل انصاف و خدمت تأکید میکرد. او با علما، روشنفکران و تاجران محلی ارتباطی نزدیک داشت و تصمیماتش را با مشورت آنان اتخاذ مینمود. همین ویژگی باعث شد که نام او به عنوان والیای خردمند، در حافظهٔ مردم ماندگار بماند.
میراث و یادبودها
از عبداللهخان ملکیار، آثار و یادگارهای متعددی در هرات بر جای مانده است. پارکها و فضاهای عمومیای که در زمان او ساخته شدند، هنوز هم بخشی از زندگی شهری مردم را شکل میدهند. همچنین در تاریخ فرهنگی هرات، او به عنوان حامی نخستین فعالیتهای سینمایی و هنری یاد میشود. پژوهشهایی که بعدها با عنوان هرات در عهد ملکیار نوشته شدند، تأکید دارند که در دوران او، شهر از رکود خارج و به سوی رشد فرهنگی و عمرانی پیش رفت.
عبداللهخان ملکیار شخصیتی چندبُعدی بود؛ والیای کاردان، مدیر اصلاحطلب و در عین حال دوستدار فرهنگ و هنر. او با نگاهی روشن به آینده، پایههای پیشرفت هرات را در عرصههای گوناگون بنا نهاد. بازسازی مسجد جامع، گسترش سینما، توجه به هنر و ایجاد فضاهای سبز از جمله نشانههای روشن دوران اوست.
نام او در تاریخ هرات نهتنها بهعنوان یک مقام دولتی، بلکه به عنوان نماد خدمت، فرهنگ و آبادانی باقی مانده است. اگر تاریخ را مجموعهای از خدمات صادقانه بدانیم، بیتردید عبداللهخان ملکیار یکی از چهرههای درخشان آن خواهد بود؛ مردی که با تدبیر، ادب و عشق به میهن، در روزگاری دشوار، چراغ عمران و فرهنگ را در غرب افغانستان فروزان نگه داشت.